Extreme regen en overstromingen in Spanje: is dit iets van de laatste jaren?
Auto’s die door kolkende straten worden meegesleurd, complete wegen die veranderen in rivieren en inwoners die op daken, bomen of hoger gelegen plekken moeten worden gered. De afgelopen jaren zien we regelmatig spectaculaire beelden van extreem noodweer in Spanje.
Daardoor ontstaat al snel de indruk dat zulke stortbuien en overstromingen iets nieuws zijn.
Maar klopt dat wel?
Nee. Extreme regenval en plotselinge overstromingen komen in Spanje al eeuwen voor. Vooral langs de Middellandse Zeekust zijn er uit de vorige eeuw spectaculaire regenhoeveelheden bekend die vergelijkbaar zijn met – en soms zelfs groter zijn dan – wat tegenwoordig wordt gemeten.
Tegelijkertijd is er wel iets veranderd. Het klimaat is warmer geworden, waardoor zware buien onder bepaalde omstandigheden nog meer water kunnen bevatten. Daarnaast zien we tegenwoordig vrijwel iedere overstroming direct terug op sociale media.
Extreme regen is geen nieuw Spaans verschijnsel
De oostelijke en zuidoostelijke kust van Spanje heeft van nature een klimaat waarin lange droge perioden plotseling kunnen worden afgewisseld door zeer zware regen.
Vooral in de herfst kan warme, vochtige lucht vanaf de Middellandse Zee botsen met veel koudere lucht op grotere hoogte.
Dat kan enorme onweerscomplexen veroorzaken.
Vroeger werd zo’n situatie vaak aangeduid als gota fría, oftewel een koude druppel. Tegenwoordig wordt vaak gesproken over een DANA: een geïsoleerd lagedrukgebied op grote hoogte.
DANA’s zijn dus niet ontstaan door klimaatverandering. Het meteorologische verschijnsel bestond ook tientallen en zelfs honderden jaren geleden.
In 1957 viel bijna 900 liter regen
Een van de meest spectaculaire historische voorbeelden komt uit Jávea aan de Costa Blanca.
Op 1 en 2 oktober 1957 werd daar in twee dagen ongeveer:
878 liter regen per vierkante meter
gemeten.
Dat is bijna 880 emmers van één liter water op iedere vierkante meter grond.
Later diezelfde maand viel opnieuw extreem veel regen. In oktober 1957 werd in Jávea uiteindelijk ongeveer 1.278 liter per vierkante meter geregistreerd.
Dat gebeurde bijna zeventig jaar geleden.
Grote overstroming Valencia in 1957
Ook de stad Valencia werd in oktober 1957 getroffen door een historische overstroming.
Na extreem zware regenval trad de rivier Turia buiten haar oevers.
Grote delen van Valencia kwamen onder water te staan.
De ramp was uiteindelijk een van de belangrijkste redenen om de Turia om de stad heen te leiden. De oude rivierbedding werd later omgevormd tot het bekende Jardín del Turia, het kilometerslange park dat tegenwoordig dwars door Valencia loopt.
Extreme overstromingen waren dus ook ruim voor de huidige klimaatdiscussie al een bekend risico in deze regio.
817 liter in één dag in Oliva
Ook 3 november 1987 behoort tot de extreme regenepisoden uit de Spaanse geschiedenis.
In Oliva, ten zuiden van Valencia, werd ongeveer:
817 liter per vierkante meter binnen 24 uur
geregistreerd.
In Gandia viel tijdens hetzelfde noodweer ongeveer 720 liter per vierkante meter.
Dat zijn hoeveelheden die ver boven de meeste recente regenbuien liggen die tegenwoordig viraal gaan op sociale media.
In 2007 opnieuw meer dan 400 liter
Ook recenter, maar nog vóór de huidige golf van sociale media, werden enorme hoeveelheden gemeten.
Op 11 en 12 oktober 2007 viel in delen van het noorden van Alicante meer dan:
400 liter per vierkante meter.
Een groot deel daarvan kwam binnen iets meer dan twaalf uur naar beneden.
Plaatsen in de Marina Alta en het zuiden van Valencia kregen te maken met zware overstromingen.
En toen kwam Valencia in 2024
De DANA van 29 oktober 2024 behoort tot de zwaarste recente weerrampen in Spanje.
Bij het weerstation van Turís werd in één etmaal ongeveer:
772 liter per vierkante meter
geregistreerd.
Nog indrukwekkender waren de hoeveelheden over kortere perioden.
Er viel daar:
- 185 liter in één uur
- 621 liter in zes uur
- 720 liter in twaalf uur
- 772 liter in 24 uur
De waarden voor één, zes en twaalf uur waren de hoogste die op dat moment officieel in Spanje waren gemeten.
Dus vroeger was het net zo erg?
Zo eenvoudig ligt het ook weer niet.
Dat extreme mediterrane stortregens vroeger al voorkwamen staat vast.
Maar wetenschappelijk onderzoek wijst er tegelijkertijd op dat een warmer klimaat de zwaarste regenbuien kan versterken.
Spanje is sinds 1961 gemiddeld ongeveer 1,7 tot 1,8 graden warmer geworden.
Ook het water van de Middellandse Zee is warmer geworden.
Dat is belangrijk omdat warmere lucht meer waterdamp kan bevatten.
Hoe meer vocht er beschikbaar is voor een zware onweersbui, hoe groter de hoeveelheid regen die potentieel naar beneden kan komen.
Onderzoek naar DANA Valencia: ongeveer 20% meer regen
Wetenschappers hebben de extreme DANA van Valencia uit 2024 nader onderzocht.
Daaruit bleek dat menselijke klimaatverandering de intensiteit van de regen tijdens het zwaarste deel van de storm naar schatting met ongeveer 20% heeft versterkt.
Ook het totale volume aan regenwater dat in het stroomgebied van de Júcar viel, lag volgens het onderzoek ongeveer 19% hoger dan in een klimaat zonder de huidige menselijke opwarming.
Het gebied waar extreem zware regen viel werd eveneens groter.
Dat betekent dus niet dat de DANA zonder klimaatverandering niet zou zijn ontstaan.
Waarschijnlijk was er ook dan een zware storm geweest.
Maar de hoeveelheid regen en het getroffen gebied werden door de warmere atmosfeer versterkt.
Spanje wordt niet simpelweg steeds natter
Ook dat is een belangrijke nuance.
Uit metingen van de Spaanse weerdienst blijkt namelijk geen duidelijke stijgende trend in de totale jaarlijkse hoeveelheid neerslag in heel Spanje sinds 1961.
In sommige delen van Spanje neemt de jaarlijkse hoeveelheid regen zelfs af.
Het probleem is dus niet simpelweg:
Spanje krijgt ieder jaar meer regen.
De situatie is veel ingewikkelder.
Een regio kan gemiddeld droger worden en tegelijkertijd te maken krijgen met extreem zware regenbuien wanneer het wél regent.
Lange droogte en daarna enorme hoeveelheden water
Juist die combinatie kan problemen veroorzaken.
Na maanden van droogte kan de bodem zeer hard en droog zijn.
Wanneer vervolgens binnen enkele uren honderd of meer liters regen per vierkante meter vallen, kan de bodem lang niet alles opnemen.
Een groot deel van het water stroomt dan over de oppervlakte weg.
In bergachtig gebied verzamelt dat water zich bovendien razendsnel in dalen, ravijnen en rivierbeddingen.
Ramblas kunnen binnen minuten veranderen
In Spanje zijn veel zogenoemde ramblas te vinden.
Dat zijn waterlopen of rivierbeddingen die een groot deel van het jaar volledig droog kunnen staan.
Er kunnen wegen langs lopen, auto’s worden geparkeerd of mensen wandelen erdoorheen.
Maar na extreem zware regenval kan zo’n droge bedding binnen korte tijd veranderen in een wilde rivier.
En het gevaarlijke is dat de regen niet noodzakelijk op dezelfde plaats hoeft te vallen.
Een zware onweersbui tientallen kilometers verderop in de bergen kan ervoor zorgen dat lager gelegen gebieden enige tijd later plotseling een enorme hoeveelheid water te verwerken krijgen.
Waarom lijkt het alsof het tegenwoordig veel vaker gebeurt?
Daar speelt nog iets anders mee: de smartphone.
Tijdens de overstromingen van 1957 bestonden geen mobiele telefoons.
Bij de ramp van 1987 had vrijwel niemand voortdurend een videocamera bij zich.
Zelfs in 2007 stonden sociale media nog in de kinderschoenen.
Tegenwoordig filmt vrijwel iedereen.
Wanneer een straat in Spanje verandert in een rivier, staan de eerste beelden vaak binnen enkele minuten op X, Facebook, Instagram, TikTok en nieuwssites.
Een gebeurtenis die vroeger alleen enkele foto’s in een regionale krant zou opleveren, wordt nu wereldwijd bekeken.
Daardoor kan gemakkelijk de indruk ontstaan dat extreme overstromingen veel vaker voorkomen dan vroeger.
Er staat tegenwoordig ook veel meer in de weg
Daarnaast is Spanje de afgelopen decennia enorm veranderd.
Vooral langs de Middellandse Zeekust zijn sinds de jaren zestig grote gebieden volgebouwd.
Waar vroeger landbouwgrond, open terrein of natuurlijke afwatering lag, bevinden zich nu:
- woonwijken;
- appartementencomplexen;
- industrieterreinen;
- snelwegen;
- parkeerplaatsen;
- winkelcentra;
- vakantieparken.
Asfalt en beton nemen nauwelijks water op.
Daardoor stroomt regen sneller af.
En wanneer er meer woningen, wegen en auto’s in een overstromingsgevoelig gebied staan, veroorzaakt dezelfde hoeveelheid regen automatisch meer schade.
Maar Spanje heeft toch riolen en afvoerputten?
Zeker.
Spaanse steden beschikken net als Nederlandse steden over riolering, straatkolken en regenwaterafvoer.
In veel nieuwere gebieden bestaan zelfs aparte systemen voor regenwater en afvalwater.
Maar geen normaal rioolstelsel is ontworpen om honderden liters water per vierkante meter binnen enkele uren te verwerken.
Bij extreme stortregen raakt het systeem simpelweg overbelast.
Daar komt in Spanje het hoogteverschil bij.
Een Nederlandse straat kan vollopen, maar in een steile Spaanse straat kan datzelfde water met grote snelheid naar beneden stromen.
Daardoor kunnen auto’s worden meegesleurd en muren of gebouwen beschadigd raken.
Nederland heeft trouwens óók extreem zware regen gehad
Ook Nederland kent uitzonderlijke regenrecords.
Het Nederlandse etmaalrecord bedraagt ongeveer 208 liter per vierkante meter in 24 uur, gemeten in Voorthuizen in 1948.
Dat laat zien dat extreem veel regen niet uitsluitend een Spaans verschijnsel is.
Maar de omstandigheden zijn anders.
Nederland is vlak en beschikt over een zeer uitgebreid systeem van sloten, kanalen, gemalen en waterberging.
In bergachtig Spanje kan regenwater vanuit een enorm gebied juist in korte tijd naar één lager gelegen punt stromen.
Daardoor kan dezelfde hoeveelheid regen heel andere gevolgen hebben.
Zijn de overstromingen dus nieuw? Nee
De spectaculaire beelden van tegenwoordig kunnen een verkeerd beeld geven.
Extreme stortregens en verwoestende overstromingen horen al eeuwen bij het mediterrane klimaat van Spanje.
1957, 1982, 1987 en 2007 laten zien dat enorme hoeveelheden regen bepaald niet uitsluitend een verschijnsel van de laatste tien jaar zijn.
Maar dat betekent tegelijkertijd niet dat er niets verandert.
Een warmere atmosfeer en Middellandse Zee kunnen de zwaarste buien meer vocht meegeven. Bebouwing zorgt ervoor dat water minder gemakkelijk weg kan en sociale media zorgen ervoor dat we ieder extreem incident vrijwel onmiddellijk te zien krijgen.
De werkelijkheid bestaat daarom uit meerdere factoren tegelijk:
het verschijnsel is oud, de beelden zijn nieuw en een warmer klimaat kan de zwaarste gebeurtenissen verder versterken.
Wie in Spanje woont of verblijft, vooral langs de Middellandse Zeekust, doet er daarom goed aan waarschuwingen voor zware regen serieus te nemen. Een droge straat of rambla kan bij extreem noodweer binnen zeer korte tijd volledig veranderen.
