Puigdemont profiteert van amnestie: Spaanse hoogste rechters botsen over onafhankelijkheidszaak
De juridische strijd rond de voormalige Catalaanse president Carles Puigdemont nadert na negen jaar een beslissende fase. Het Spaanse Hooggerechtshof heeft bevestigd dat de arrestatiebevelen tegen hem worden ingetrokken, omdat de amnestiewet ook op de verdenking van misbruik van overheidsgeld van toepassing moet zijn. De beslissing volgt op een uitspraak van het Grondwettelijk Hof, die met zeven tegen vijf stemmen werd aangenomen. De kwestie leidt opnieuw tot een fel debat over de rechtsstaat, de onafhankelijkheid van rechters en de politieke afspraken achter de amnestiewet.
Hooggerechtshof volgt uitspraak van Grondwettelijk Hof
Op maandag 19 oktober bevestigde onderzoeksrechter Pablo Llarena van het Spaanse Hooggerechtshof dat de arrestatiebevelen tegen Carles Puigdemont, Toni Comín en Lluís Puig worden ingetrokken.
Llarena volgt daarmee de juridische uitleg van het Tribunal Constitucional, het Spaanse Grondwettelijk Hof.
Dat hof bepaalde op 6 oktober dat de amnestiewet ook van toepassing moet kunnen zijn op het gebruik van overheidsgeld tijdens het Catalaanse onafhankelijkheidsproces.
De rechters van het Grondwettelijk Hof waren daarover verdeeld.
Zeven stemden vóór de beslissing en vijf tegen.
Waarom was Puigdemont jarenlang voortvluchtig?
De zaak gaat terug tot 2017, toen de Catalaanse regering onder leiding van Puigdemont een onafhankelijkheidsreferendum organiseerde dat in strijd was met de Spaanse constitutionele rechtsorde.
De daaropvolgende onafhankelijkheidsverklaring leidde tot ingrijpen door de Spaanse overheid.
Puigdemont vertrok naar België en bleef jarenlang buiten Spanje om arrestatie te voorkomen.
Andere Catalaanse leiders werden vervolgd en veroordeeld vanwege hun betrokkenheid bij het onafhankelijkheidsproces.
Sindsdien verdeelt de kwestie de Spaanse politiek en samenleving.
Amnestiewet onderdeel van politieke overeenkomst
De Spaanse amnestiewet werd in 2024 ingevoerd.
De wet vloeide voort uit politieke onderhandelingen na de parlementsverkiezingen van 2023.
Premier Pedro Sánchez had de steun van Catalaanse onafhankelijkheidspartijen, waaronder Junts, nodig om een nieuwe regering te vormen.
De amnestiewet maakte deel uit van de afspraken die daarbij werden gemaakt.
Voorstanders beschouwen de wet als een instrument om een langdurig politiek conflict te beëindigen en de verhoudingen tussen Catalonië en de rest van Spanje te verbeteren.
Tegenstanders vinden dat de afspraken vragen oproepen over de gelijkheid voor de wet en de politieke invloed op gerechtelijke procedures.
Waarom verschilden de rechters van mening?
De kern van het juridische geschil draait om de vraag of het gebruik van overheidsgeld voor het onafhankelijkheidsproces onder de amnestiewet valt.
Het Hooggerechtshof had eerder geoordeeld dat bepaalde uitgaven niet voor amnestie in aanmerking kwamen.
De rechters wezen daarbij op de wettelijke uitzondering voor gevallen waarin sprake is van persoonlijk vermogensvoordeel.
Het Grondwettelijk Hof kwam tot een andere conclusie.
Volgens de meerderheid was de eerdere uitleg van de wet te ruim in de toepassing van die uitzondering, waardoor de bedoeling van de amnestiewet onvoldoende werd gerespecteerd.
Daarmee ontstond een zichtbaar meningsverschil tussen twee van de belangrijkste rechterlijke instellingen van Spanje.
Llarena volgt uitspraak, maar uit kritiek
Onderzoeksrechter Pablo Llarena heeft duidelijk gemaakt dat hij de uitleg van het Grondwettelijk Hof moet volgen, ook wanneer hij de juridische argumentatie niet volledig onderschrijft.
Hij uitte kritiek op de formuleringen waarmee het Grondwettelijk Hof de eerdere beslissingen van het Hooggerechtshof beoordeelde.
De rechter benadrukte tegelijkertijd dat het naleven van beslissingen van het Grondwettelijk Hof onderdeel is van de constitutionele rechtsorde.
De discussie gaat daarmee niet alleen over Puigdemont, maar ook over de verhouding tussen de bevoegdheden van beide rechtbanken.
Is de strafzaak tegen Puigdemont nu voorbij?
Nog niet volledig.
De intrekking van de arrestatiebevelen betekent dat Puigdemont op basis van deze bevelen niet langer in Spanje kan worden aangehouden.
Maar rechter Llarena heeft expliciet aangegeven dat deze beslissing niet gelijkstaat aan de formele beëindiging van de strafzaak.
Daarvoor is nog een definitieve gerechtelijke beslissing nodig.
Puigdemont heeft eerder aangegeven pas naar Spanje te willen terugkeren wanneer volledige juridische duidelijkheid bestaat.
De amnestie is dus juridisch een grote stap dichterbij gekomen, maar het is te vroeg om te schrijven dat alle procedures definitief zijn afgesloten.
Andere Catalaanse leiders krijgen wel definitieve amnestie
Op dinsdag 20 oktober volgde een nieuwe belangrijke uitspraak.
Het Hooggerechtshof besloot de amnestie toe te passen op vier eerder veroordeelde Catalaanse leiders:
- Oriol Junqueras
- Raül Romeva
- Jordi Turull
- Dolors Bassa
Hun strafrechtelijke verantwoordelijkheid voor de betrokken feiten werd daarmee beëindigd.
Ook vervallen de resterende gevolgen van hun veroordelingen voor zover deze onder de amnestie vallen.
Bij Puigdemont en zijn voormalige ministers Comín en Lluís Puig is de definitieve gerechtelijke afronding nog niet voltooid.
Politieke kritiek op Sánchez
De oppositiepartijen PP en Vox hebben de amnestiewet vanaf het begin scherp bekritiseerd.
Zij stellen dat Sánchez de wet heeft gebruikt om politieke steun te verkrijgen en aan de macht te kunnen blijven.
Volgens hen tast die gang van zaken het vertrouwen aan dat alle burgers op dezelfde manier door justitie worden behandeld.
De regering verwerpt deze kritiek.
Sánchez en zijn medestanders verdedigen de amnestiewet als een democratisch gelegitimeerde politieke keuze die moet bijdragen aan het herstel van de verhoudingen met Catalonië.
Het feit dat de wet voortkwam uit onderhandelingen over een regeringsmeerderheid staat vast. De conclusie dat daarmee de onafhankelijkheid van de rechterlijke macht is aangetast, is onderwerp van politiek en juridisch debat.
Wat betekent deze uitspraak voor de rechtsstaat?
De zaak roept fundamentele vragen op.
Mag een parlement bepaalde strafbare feiten uit het verleden onder een amnestieregeling brengen?
En hoe verhouden zulke politieke besluiten zich tot eerdere rechterlijke uitspraken?
In een democratische rechtsstaat heeft het parlement de bevoegdheid om wetten vast te stellen, binnen de grenzen van de grondwet en het toepasselijke recht.
Rechters moeten vervolgens beoordelen hoe die wetten worden toegepast.
Daarbij kan verschil van inzicht ontstaan tussen rechtbanken, zoals in deze zaak is gebeurd.
Critici zien het politieke ontstaan van de amnestiewet als een bedreiging voor de geloofwaardigheid van het rechtssysteem.
Voorstanders wijzen erop dat ook omstreden wetten via democratische besluitvorming en constitutionele toetsing tot stand kunnen komen.
Het meningsverschil draait daarmee om meer dan alleen de persoon Puigdemont.
Een land blijft verdeeld
De Catalaanse onafhankelijkheidskwestie houdt Spanje al bijna tien jaar bezig.
Voor sommige Spanjaarden staat Puigdemont symbool voor een poging om de constitutionele orde te doorbreken.
Voor zijn aanhangers is hij juist een vertegenwoordiger van het streven naar Catalaanse zelfbeschikking.
De amnestiewet heeft deze tegenstellingen niet volledig weggenomen.
De recente uitspraken maken de terugkeer van Puigdemont juridisch waarschijnlijker, maar het politieke debat over de rechtvaardigheid van de regeling blijft bestaan.
Nieuwe fase in langdurige juridische strijd
De beslissing van het Hooggerechtshof betekent een belangrijke verandering in de zaak-Puigdemont.
De nationale arrestatiebevelen zijn ingetrokken en de juridische basis voor toepassing van de amnestie is bevestigd.
Toch moet de strafzaak nog formeel worden afgerond.
De politieke vraag blijft hoe Spanje moet omgaan met de erfenis van het Catalaanse onafhankelijkheidsproces. Voorstanders spreken over verzoening; tegenstanders vrezen dat politieke onderhandelingen de grenzen van het recht onder druk zetten. De uiteindelijke juridische afwikkeling van Puigdemonts zaak moet nog volgen.
